- bugün saat 13:00 da galatasaray lisesi önünde buluşulup, saat 14:00'da mezarı başında anılacak olan şairimiz. ülkü tamer'in cemal süreya'yı anlatışı geldi yeniden aklıma. ben de böyle anıyorum onu:
“tanrı bin birinci gece şairi yarattı
bin ikinci gece cemal’i,
bin üçüncü gece şiir okudu tanrı,
başa döndü sonra,
kadını yeniden yarattı.”
(nefeş, 2011-07-28 12:51)
- Cemal Süreya söz sanatlarına getirdikleri yeniliklerle bilinen ikinci Yeni akımı sanatçısıdır.
ilk şiir kitabı ‘Üvercinka’nın adı itibariyle başlar soru işaretleri bırakmaya.Cemal Süreya ‘Üvercinka’yı şu şekilde dile getirmiştir: ‘Üvercinka, güvercin kanadından kısaltılarak elde edilmiş bir sözcük.Barışa, aşka, dayatmaya dönük bir kavram.Kitabımın adını Üvercinka koyarak ise, kelimeyi zorlayan şiirimden ufak ama anlamlı bir kesit vermiş oluyorum galiba.’. Bu üvercinkanın anlamını bize açıklasa da anlamamızı sağlamaya yeterli değildir.
Cemal Süreya imgelemesini anlayabilmek için bilinmesi gereken 3 ana unsur vardır ki bunlar:
1-imgeleri anlayabilmek için bilmek gerekir.Bu öyle bişeydir ki Cemal Süreya imgesini anlamak için bilgi birikim sahibi olmak gerekir.Bir kaç şiirinde kullandığı Mitridat’ın kral olduğu ve çocukluk yıllarında annesinin onu zehirleyerek öldürteceğinden korktuğunu ve Pontus dağlarında yedi yıl boyunca gizlendiğini. Bu süre içinde çeşitli dağ otlarını inceleyip ve zehirlenmeye karşı bir panzehir geliştirmeye çalışır. Sonunda, 48 çeşit drog'dan oluşan bir antidot hazırlar “Mithridaticum” adını verir. Bu panzehirin zamanla terkibi değişir 'tiryak' adında, her derde deva bir ilaca dönüştüğünü bilmek gerektiği gibi. ‘Övünme’ şiirini anlamak işin Emmanuel filmindeki yasağı Cemal Süreya’nın kaldırdığını bilmek gerektiği gibi.
2-imgelerini anlayabilmek için onu bilmek gerekir.Bazen öyle imgeleri vardır ki yalnızca Cemal Süreyanın hayatını bilen biri bunu anlayabilir.En basit olarak önceden “Süreyya” olan soyadından attığı ‘y’ harfini bilen biri ‘Elma’ şiirinin sonundaki ‘ismimden bir harfi atıyorum’ dizesini gördüğünde bunu anlayabilir.Çok fazla sürgüne gönderildiğini bilenler ‘Göçebe’ şiirini ve şiirlerinde sıkça görülen sürgün,göçebe gibi kelimeleri gördüğü zaman daha fazla anlam yükleyebilir.
3-kelimelerden gerektiğinde etimolojik olarak anlam çıkarmayı bilmek gerekir.Bunun en büyük ve en bilinen örneği ‘Üvercinka’ sözcüğüdür.Güvercin ve güvercin kanadının birleşmesinden oluşmuş bir sözcüktür.Bunun dışında “gözleri göz değil gözistan” ya da “kahin- klin, kahin-klin” ve “gülüm- mera, gülüm-mera” dizelerini görüldüğünde şaşırlmaması gerekir.
öncelikle bu 3 unsur sağlanmalıdır ki Cemal Süreya imgelemesi anlaşılsın.Ancak bu 3 unsur sağlansa bile sözcüklerin veya şiirlerin içindeki bütün anlamları anlayabilmek imkanlı değildir.
ölümünden bir gün önce yazdığı ‘Üstü Kalsın’ şiirinin anlaşılamayacağı gibi.Cemal Süreya bu şiirde şöyle der: “Ölüyorum tanrım/Bu da oldu işte./Her ölüm erken ölümdür/Biliyorum tanrım./Ama, ayrıca, aldığın şu hayat/Fena değildir.../Üstü kalsın...
bunlar dışında öyle bir hayat değiştirir ki fark etmezsiniz.
- ikinci yeninin dehası bugün aramızdan ayrılalı 22 yıl olmuş
çok sevdiğim şiirlerinden biriyle anıyorum,
ÜSTÜ KALSIN
Ölüyorum tanrım
Bu da oldu işte.
Her ölüm erken ölümdür
Biliyorum tanrım.
Ama, ayrıca, aldığın şu hayat
Fena değildir...
Üstü kalsın...
- yarımada
zaman mı? geğil zaman
akan zaman değil mesafelerdir
güneşin çekici yukarda
suyun bıçağı aşağıda
krom alçakgönüllü, bakır utangaç
ağaç: bir damla iki kıvılcım arasında
rüzgâr bilmiyor nerden eseceğini
sınırlar kesik,
yerleşme yerlerinde balkıma
biz kırıldık daha da kırılırız
ama katil de bilmiyor öldürdüğünü
hırsız da bilmiyor çaldığını
biz yeni bir hayatın acemileriyiz
bütün bildiklerimiz yeniden biçimleniyor
şiirimiz, aşkımız yeniden,
son kötü günleri yaşıyoruz belki
ilk güzel günleri de yaşarız belki
kekre bir şey var bu havada
geçmişle gelecek arasında
acıyla sevinç arasında
öfkeyle bağış arasında
biz kırıldık daha da kırılırız
doğudan batıya bütün dünyada
ama kardeşin kardeşe vurduğu hançer
iki ciğer arasında bağlantı kurar
büyür, bir gün, zenginleşir orada
çünkü Ali’yi dirilten iksir de saklı
hasan’a sunulmuş ağuda,
granitin de olur bir okyanus diriliği,
nehirler daha uysal akar,
bir çiçek nasıl açıyorsa kendiliğinden
bir kuş nasıl uçuyorsa
öyle sever, çalışır insan,
kıraçlar çarptıkça dağlara
gül göçürür şafağından
doğanın altın şafağından
insanın altın şafağından
tarihin altın şafağından
biz kırıldık daha da kırılırız
kimse dokunamaz bizim suçsuzluğumuza.
- ''Aşktın sen, gidişinden bildim seni...''
- "Biz ne zaman yelken açsak sevdalara,
kesiliyor bütün rüzgarlar ve
biz ne zaman bir parça aşk istesek,
yalnızlık kesiyor önümüzü…" diyen güzel insandır.
- Bir kadını ortadan ikiye böl...
Yarısı annedir, Yarısı cocuk, Yarası sevgili. Yarası Ask ....
Duyanlar bunu bilmez.
Görenler anlamaz bunu!
Yarısı rivayettir, Yarası gece...
Cemal Süreyya
- mut(suz) dizelerini kendi el yazısından facebookta kapak fotoğrafı olarak kullandığım hayranlığımı kelimelere dökemeyeceğim üstat.